طرف آن متمايل و يا از آن گريزان شود ، و آتش شعور ندارد ، صحيح نيست ، براى اينكه اولا دليلى بر آن نيست ، و بلكه عرضه كالا بر بيع و آيه « إِنَّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ » « 1 » دليل بر خلاف آن است . و ثانيا قبول نداريم كه آتش دوزخ شعور نداشته باشد چون در اخبارى صحيح آمده كه بهشت و دوزخ شعور دارند ، و آيه شريفه « يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ » « 2 » و آياتى ديگر هم بدان اشعار دارد . و اما اينكه گفتند مناسب اين است كه معروض را نزد معروض عليه ببرند نه به عكس . در جواب مىگوييم اين را هم قبول نداريم كه همه جا بايد چنين باشد ، براى اينكه در آيه 72 از سوره احزاب ديديم كه چنين نبود ( چون در آنجا امانت كه يا دين است و يا ولايت نزد آسمانها و زمين و جبال برده نشده ) . علاوه بر اين ، در كلام خداى تعالى آياتى هست كه دلالت دارد بر آمدن آتش نزد كفار ، مانند آيه « وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ وَأَنَّى لَه الذِّكْرى » « 3 » . پس حق همان است كه گفتيم : عرضه عبارت است از اظهار نمودن مانعى كه نگذارد چيزى متلبس به چيزى شود ، و اين معنا يك معناى نسبى است كه همواره دو طرف مىخواهد ، چيزى كه هست ممكن است اولى فرع و معروض ، و دومى اصل و « معروض عليه » واقع شود ، يك بار آتش دوزخ عرضه بر كافران شود ، به اين عنايت كه كافر عمل صالح و يا شفيعى ندارد كه مانع داخل شدنش در آتش شود ، مانند اين مورد كه فرموده : « وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً » « 4 » ، و يك بار ديگر كفار عرضه بر آتش شوند ، به اين عنايت كه هيچ مانعى از ناحيه آتش جلوگير عذاب آنان نيست ، مانند اين مورد كه مىفرمايد : « النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا » « 5 » و اين مورد كه مىفرمايد : * ( « يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ . . . » ) * . و بنا بر اين نزديكتر به ذهن اين است كه هر دو عرضه در قيامت صورت مىگيرد ، هم عرضه كفار بر جهنم ، و هم عرضه جهنم بر كفار . عرضه جهنم بر كفار وقتى است كه خود را براى اولين بار به كفار نشان مىدهد ، و عرضه كفار بر جهنم هنگامى است كه به حسابها

--> ( 1 ) ما امانت را بر آسمانها و زمين و كوه ها عرضه كرديم . سوره احزاب ، آيه 72 . ( 2 ) روزى كه به جهنم مىگوييم آيا پر شدى مىگويد آيا باز هم هست . سوره ق ، آيه 30 . ( 3 ) آن روز جهنم را مىآورند ، در آن روز انسانها همه متذكر مىشوند ، ولى چه جاى تذكر است . سوره فجر ، آيه 23 . ( 4 ) ما جهنم را عرضه كرديم بر كافران عرضه كردنى . سوره كهف ، آيه 100 . ( 5 ) هر صبح و شام كفار عرضه به جهنم مىشوند . سوره مؤمن ، آيه 46 .